Educatief lesmateriaal bovenbouw VO
De ontmoeting aan de Tafelbaai: Wie bepaalt het verhaal?
Een schilderij lijkt een venster op het verleden, maar in werkelijkheid is het een constructie: een keuze van wat wél en níet wordt getoond. In deze les onderzoeken leerlingen hoe de ontmoeting tussen de Khoikhoi en Jan van Riebeeck wordt geframed in een 17e eeuws schilderij. Ze analyseren hoe compositie, houding en afstand machtsverhoudingen suggereren en welke perspectieven ontbreken.
Daarna stappen ze zelf in alle vier de rollen — herder, handelaar, matroos en Van Riebeeck — en vergelijken ze hun perspectieven in kort overleg. Zo ervaren ze hoe beeldvorming werkt en wie bepaalt hoe koloniale ontmoetingen worden herinnerd.
Rechtspraak in het nieuws: Wat rechtszaken vertellen over slavernij in de Nederlandse Kaapkolonie.
Een werkvorm waarin leerlingen op basis van 18e eeuwse rechtbankverslagen van de Raad van Justitie in Kaap de Goede Hoop een krantenbericht schrijven over een rechtszaak waarin een tot slaaf gemaakte vrouw centraal staat. In deze opdracht werken leerlingen met bronmateriaal van rechtszaken uit de Kaapkolonie. Deze rechtszaken bevatten informatie over talloze vrouwen die tot slaaf gemaakt waren en arbeid moesten verrichten voor hun eigenaren. Leerlingen krijgen bronmateriaal van één vrouw aangereikt, analyseren dit bronmateriaal en selecteren welke informatie noodzakelijk is voor het schrijven van het krantenbericht.
Werken voor de LO: Onderduikhulp organiseren in oorlogstijd. Hoe gewone burgers onderduikers hielpen en moeilijke keuzes moesten maken
In deze les ontdekken leerlingen hoe de Landelijke Organisatie voor Hulp aan Onderduikers (LO) werkte en welke keuzes helpers moesten maken onder druk, schaarste en gevaar. Ze onderzoeken wat een onderduiker nodig heeft, ontwerpen een stappenplan voor het onderbrengen van een nieuwe onderduiker en analyseren morele dilemma’s waarmee LO‑helpers dagelijks werden geconfronteerd. Zo krijgen zij inzicht in de complexiteit en onzekerheid van onderduikhulp, terwijl ze historische keuzes verkennen, risico’s afwegen en morele argumenten formuleren. De les speelt zich af in de context van 1942–1943, wanneer de LO ontstaat als reactie op toenemende vervolging, razzia’s en arbeidsinzet. Het netwerk bestond uit gewone burgers en functioneerde dankzij schaarse voedselbonnen, betrouwbare adressen, valse papieren, koeriers en lokale kennis, terwijl infiltratie, verraad en onverwachte controles een constante dreiging vormden.
Aansluiting of annexatie: De Anschluss ontrafeld tussen propaganda en werkelijkheid
Hoe verkocht Hitler de Anschluss als een ‘vrijwillige hereniging’ en waarom keek Europa weg? In deze les onderzoeken leerlingen stap voor stap hoe de gebeurtenissen van maart en april 1938 werkelijk verliepen. Aan de hand van originele bronnen, van Schuschniggs radiotoespraak tot propaganda‑affiches en foto’s van terreur op straat, ontdekken ze hoe scherp beeldvorming en werkelijkheid uiteenliepen. Ze reconstrueren het verloop van de Anschluss, analyseren hoe propaganda steun moest suggereren en zien hoe dwang, intimidatie en antisemitisme direct zichtbaar waren in het straatbeeld. Vervolgens plaatsen ze deze gebeurtenissen in de bredere context van de appeasementpolitiek van Groot‑Brittannië en Frankrijk. De les combineert bronvaardigheden, historisch denken en morele reflectie en laat leerlingen begrijpen waarom de Anschluss een cruciaal moment vormde op de weg naar de Tweede Wereldoorlog.
Mysterieonderzoek: Kwetsbare groepen in de Tweede Wereldoorlog
In Mysterieonderzoek: Kwetsbare groepen in de Tweede Wereldoorlog gaan leerlingen zelf op onderzoek uit naar het verborgen verhaal van een minder bekende slachtoffergroep. Aan de hand van mysterieuze kaartjes reconstrueren ze hoe kwetsbaarheid kon ontstaan in een tijd van uitsluiting, gevaar en ontmenselijking, waarbij vooral mensen met een beperking extra risico liepen omdat zij in de nazi‑ideologie als minder waardevol werden gezien. Dove Joden vormen in deze les één concreet voorbeeld: hun ervaringen laten zien hoe communicatieproblemen, afhankelijkheid en vooroordelen in extreme omstandigheden konden uitgroeien tot levensbedreigende situaties. De kaartjes verwijzen naar drie vormen van uitsluiting — communicatieve uitsluiting (niet kunnen horen, begrijpen of reageren), sociale uitsluiting (afhankelijkheid, minder steun, institutionele achterstelling) en fysieke uitsluiting (direct gevaar, selectie, geweld) — en door deze aanwijzingen te ordenen ontdekken leerlingen zelf hoe deze dimensies samenwerkten en waarom juist Dove Joden zo’n verhoogd risico liepen.
De start van de Kaapkolonie & De constructie van Krotoa
Een verdiepende les voor bovenbouw havo/vwo over de start van de Nederlandse Kaapkolonie, koloniale macht en de beeldvorming rond Krotoa/Eva van de Kaap. Leerlingen analyseren bronnen, vergelijken perspectieven en onderzoeken hoe de VOC grenzen, identiteit en slavernij vormde aan de Kaap. De les combineert Schooltv‑fragmenten, filmbeelden en tekstbronnen en sluit af met een kritische reflectie op representatie in verleden en heden. Perfect als verdieping binnen thema’s als kolonialisme, slavernij en de VOC.
Recht of wraak? Het Proces van Neurenberg in de klas
Deze activerende werkvorm over het Proces van Neurenberg is ontworpen voor geschiedenis, burgerschap of maatschappijleer en laat leerlingen nadenken over het spanningsveld tussen recht en wraak. In plaats van enkel feiten te reproduceren, worden leerlingen in de rol van adviseurs van de geallieerden geplaatst om te beslissen hoe de nazileiders in 1945 berecht moesten worden: via directe executie, nationale rechtszaken of een internationaal tribunaal. Door het afwegen van argumenten en risico's ontdekken ze wat dit proces historisch uniek maakte — zoals het ontstaan van internationaal recht — en reflecteren ze op de vraag of de uitkomst een zuiver juridisch proces was of een moreel statement aan de wereld.
Het Plan-Frederiks: Privilege in oorlogstijd
Deze verdiepende geschiedenisles legt de nadruk op de "grijstinten" van privilege en overleven tijdens de Holocaust en het Plan-Frederiks. Leerlingen worden geconfronteerd met de Nederlandse uitzonderingspolitiek door middel van een simulatie waarin zij vanuit drie perspectieven — de geprivilegieerde overlevende, de kritische nabestaande en de analytische historicus — oordelen over de vraag of het accepteren van een beschermde status moreel verdedigbaar is. De les combineert historische begripsvorming over de bureaucratie van de bezetter met een creatieve verwerkingsopdracht, waarbij leerlingen reflecteren op hoe ongelijkheid binnen een vervolgde groep leidde tot schuldgevoel, jaloezie en blijvende trauma's.