Vandaag is het tachtig jaar geleden dat Soekarno de onafhankelijkheid van Indonesië uitriep. Met zijn woorden gaf hij een stem aan het streven naar vrijheid na de koloniale overheersing door Nederland en de bezetting door Japan tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Alleen bleek de weg naar daadwerkelijke erkenning lang en pijnlijk door de complexe werkelijkheid die voortvloeide uit het beëindigen van de Tweede Wereldoorlog, slechts twee dagen eerder. Voor Nederland vormde het een grote schok, omdat Nederlands-Indië lange tijd werd beschouwd als de ‘kurk waar Nederland op dreef’: economisch, politiek en symbolisch. Het verlies van Indië, zo was de gedachte, zou grote economische, politieke en maatschappelijke gevolgen hebben.
Daarom probeerde Nederland met militaire middelen – de zogenoemde ‘politionele acties’ – het koloniale gezag te herstellen. Een term die, zeker achteraf bezien, lange tijd verhulde wat in Indonesië de onafhankelijkheidsoorlog wordt genoemd. In werkelijkheid ging het om een onafhankelijkheidsoorlog waarin aan beide zijden zwaar geweld plaatsvond, met brandstichting, executies en verkrachtingen tot gevolg. Het grootschalige onderzoeksprogramma: “Onafhankelijkheid, dekolonisatie, geweld en oorlog in Indonesië, 1945-1950”, uitgevoerd door het KITLV, NIMH en het NIOD, toonde aan dat dit geweld van Nederlandse zijde niet incidenteel was, maar structureel en vaak door de overheid gedoogd. Nederland wilde de Republiek Indonesië koste wat kost verslaan en was bereid vrijwel alles aan dit doel ondergeschikt te maken, waarbij de destijds geldende ethische grenzen werden overschreden.
Onder internationale druk erkende Nederland, na 350 jaar koloniale aanwezigheid, op 27 december 1949 de Indonesische onafhankelijkheid. Sindsdien ontwikkelde de relatie zich geleidelijk: naast erkenning van het gedeelde verleden ontstond samenwerking op cultureel, diplomatiek en economisch vlak en bleven persoonlijke banden bestaan die tot op de dag van vandaag belangrijk zijn.
Tachtig jaar later herinnert dit ons eraan hoe belangrijk het is het hele verhaal te vertellen – inclusief de donkere hoofdstukken – en hoe erkenning van alle perspectieven en pijn kan bijdragen aan een toekomst van begrip, respect en verbondenheid. Dit mogen we zowel hier als in Indonesië niet vergeten. Alleen wanneer we de hele geschiedenis onder ogen zien – in al haar gelaagdheid – kunnen we samen bouwen aan duurzame en respectvolle relaties voor de toekomst.